– Πόσο κοντά είμαστε σε μη αναστρέψιμες αλλαγές στα θαλάσσια οικοσυστήματα; Τι σας ανησυχεί ιδιαίτερα για τις ελληνικές θάλασσες;

– Εχουμε ήδη μπει σε περίοδο μη αναστρέψιμων αλλαγών. Η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει καταστεί ο κύριος παράγοντας των παγκόσμιων περιβαλλοντικών, κλιματικών και οικολογικών αλλαγών. Τα θαλάσσια οικοσυστήματα της Ελλάδας και της Μεσογείου γενικότερα έχουν τροποποιηθεί ανεπανόρθωτα, αφού εκατοντάδες νέα είδη οργανισμών έχουν μεταφερθεί από την Ερυθρά Θάλασσα μέσω της διώρυγας του Σουέζ, αλλά και μέσω της ναυτιλίας και της μεταφοράς νερού για έρμα των πλοίων από όλες τις θάλασσες του πλανήτη. Λόγω της αύξησης της θερμοκρασίας των νερών μας και της μη ύπαρξης ανταγωνιστών ή θηρευτών για τους νέους οργανισμούς, πολλοί από αυτούς έχουν κυριαρχήσει εις βάρος άλλων. Το ψάρι σάλπα (επιστημονικό όνομα Salpa sarpa), για παράδειγμα, έχει εξαφανιστεί στην Ανατολική Μεσόγειο λόγω της παρουσίας του γερμανού (Siganus rivulatus και Siganus luridus). Αυτό συμβαίνει και με άλλα είδη.

Θαλάσσια ανεμώνη (Condylactis aurantiaca) σε λιβάδι Cymodocea nodosa (Μήλος). Τέτοια λιβάδια είναι σημαντικά για πλήθος οργανισμών. [Δρ Θ. Νταϊλιάνης, ΕΛΚΕΘΕ]

Πάγουρος (Pagurus sp.) χρησιμοποιεί για προστασία εγκαταλελειμμένο κέλυφος γαστεροπόδου (Δήλεσι). [Δρ Θ. Νταϊλιάνης, ΕΛΚΕΘΕ]

– Υπάρχουν αλλαγές που μόνον ένας επιστήμονας μπορεί να αντιληφθεί και ένας λουόμενος πιθανότατα δεν θα προσέξει ποτέ;

– Μία από τις αλλαγές που προκαλεί η αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα (CO2) στην ατμόσφαιρά μας, αποτέλεσμα της καύσης των υδρογονανθράκων, είναι η όξυνση του νερού. Το CO2 είναι καλά διαλυτό στο νερό (περισσότερο απ’ όσο το οξυγόνο) και η συγκέντρωσή του στο θαλάσσιο νερό έχει αυξηθεί, με συνέπεια τη δημιουργία ανθρακικού οξέος και τη μείωση του pH του νερού. Αυτή η μεταβολή δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή από τον άνθρωπο· χρειάζονται ευαίσθητα μηχανήματα για να μετρηθεί. Ομως, οργανισμοί όπως τα κοράλλια και τα οστρακοειδή εξαρτώνται καθοριστικά από το pH του νερού για τη δημιουργία του σκελετού τους. Γι’ αυτά είναι θέμα επιβίωσης.

– Υπάρχει, παρά ταύτα, κάτι που σας κάνει να αισιοδοξείτε;

– Δυστυχώς όχι… Οι μεγαλύτερες σε οικονομική δύναμη χώρες, όσες προκαλούν ή μπορούν να ελέγξουν τις αρνητικές περιβαλλοντικές αλλαγές στον πλανήτη μας, είτε αρνούνται να τις αποδεχτούν (όπως οι HΠΑ στα χρόνια του προέδρου Τραμπ) είτε δεν κάνουν κάτι σοβαρό στον βαθμό που απαιτείται (όπως η Ρωσία, η Ινδία, η Κίνα, η Βραζιλία). Είναι θετικό που ο ΟΗΕ και πολλές χώρες –όπως και η Ε.Ε.– έχουν αντιληφθεί την κρισιμότητα της κατάστασης και προσπαθούν να αλλάξουν πρακτικές. Ομως, δυστυχώς, το παγκόσμιο κλίμα και ο ωκεανός εξαρτώνται από όλους και δεν μπορεί να υπάρξει επιτυχία όταν κάποιοι δεν συνεργάζονται.

– Αν έπρεπε να εξηγήσετε την κλιματική αλλαγή στη θάλασσα σε ένα παιδί, ποιο παράδειγμα θα χρησιμοποιούσατε;

– Το ίδιο που θα χρησιμοποιούσα για να εξηγήσω και όσα συμβαίνουν στην ξηρά. Οταν καθόμαστε σε μια αυλή με γρασίδι και δέντρα παντού, μπορούμε να απολαύσουμε τη σκιά· το χορταράκι είναι δροσερό, αφού τα φύλλα διαπνέουν –δηλαδή «ιδρώνουν»– και μειώνεται η θερμοκρασία τους. Αν κόψουμε τα δέντρα και χαθεί η σκιά, και αν τοποθετήσουμε πέτρινο δάπεδο στην αυλή, τότε η θερμότητα από τον ήλιο θα διαπερνά και θα ζεσταίνει το έδαφος, με αποτέλεσμα η θερμοκρασία να είναι πολύ υψηλότερη και να μας προκαλεί δυσφορία. Αντίστοιχα, η μεγάλη συγκέντρωση CO2 στην ατμόσφαιρα δεσμεύει τη θερμότητα από τον ήλιο και έτσι ζεσταίνονται ο αέρας, η γη και η θάλασσα.

«Εκατοντάδες νέα είδη οργανισμών έχουν μεταφερθεί από την Ερυθρά Θάλασσα μέσω της διώρυγας του Σουέζ, αλλά και μέσω της ναυτιλίας».

– Τι εξακολουθεί να σας εκπλήσσει στη Μεσόγειο, παρά τα χρόνια της εμπειρίας σας;

– Ειδικά στην Ανατολική Μεσόγειο, στην Ελλάδα και την Κύπρο, δεν παύω να εκπλήσσομαι από το πόσο διαυγή είναι τα νερά μας και πόσο βαθιά μπορεί να δει κάποιος από την επιφάνεια – ή πόσο μακριά όταν βρίσκεται σε κατάδυση. Η εξήγηση, φυσικά, είναι επιστημονική: η Μεσόγειος είναι εξαιρετικά ολιγοτροφική θάλασσα. Δηλαδή δεν περιέχει πολλές θρεπτικές ουσίες που να βοηθούν την ανάπτυξη μικροοργανισμών, φυτοπλαγκτού και ζωοπλαγκτού. Η ολιγοτροφικότητά της οφείλεται στο γεγονός ότι βρίσκεται σε γεωγραφικό πλάτος χωρίς έντονες βροχοπτώσεις. Επομένως, δεν υπάρχουν μεγάλα ποτάμια που να εκβάλλουν σε αυτήν και να φέρνουν θρεπτικά συστατικά από την ενδοχώρα.

– Αλλοτε οι τσούχτρες, άλλοτε οι λαγοκέφαλοι, όπως φέτος: Γιατί τείνουμε να χαρακτηρίζουμε ένα είδος ως «κακό» όταν αρχίζει να επηρεάζει τη δική μας καθημερινότητα;

– Επειδή πιστεύουμε ότι ο πλανήτης μάς ανήκει και ότι όλα πρέπει να περιστρέφονται γύρω από τη δική μας όχι μόνο επιβίωση, αλλά και απόλαυση, διασκέδαση, ακόμη και ιδιοτροπία! Η προτροπή του Θεού προς τον Νώε ήταν «…αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και απλωθείτε εις όλη την γη και γενείτε κύριοι αυτής. Ας είσθε τρόμος και φόβος εις όλα τα θηρία της γης, εις κάθε τι που ζει και κινείται επί της ξηράς και εις όλους τους ιχθύς της θαλάσσης»: αυτή η νοοτροπία προφανώς υπήρχε στον άνθρωπο από τον σχηματισμό των πρώτων κοινωνιών. Πέρασε και στη θρησκεία, εξελίχθηκε μαζί με την ισχύ, τη λογική και τη φιλοσοφία του. Και όταν μιλάμε για «εισβολείς» στη φύση, πρόκειται για «ανθρωπόμορφο» όρο, που αντικατοπτρίζει τη δική μας σκέψη και το δικό μας συμφέρον.

Πολύχαιτος δακτυλιοσκώληκας (Hermodice ca- runculata), γνωστός στην Κρήτη και ως σκουλοπαντριά, πάνω σε σπόγγο Sarcotragus foetidus. [Δρ Θ. Νταϊλιάνης, ΕΛΚΕΘΕ]

– Υπάρχει κάποιο παρεξηγημένο θαλάσσιο είδος που αξίζει «αποκατάσταση της φήμης» του;

– Ναι, ο πολύχαιτος (σκουλήκι) Hermodice carunculata. Στην Ελλάδα ονομάζεται «σκουλήκι της φωτιάς», «σκολοπαντριά», «σκουλόπετρα» ή «σαρανταποδαρούσα της θάλασσας» και είναι μαύρο-άσπρο-κόκκινο, με πολλές «τρίχες» που περιέχουν μια δυνατή νευροτοξίνη, η οποία προκαλεί έντονο πόνο και κνησμό, ακόμη και ναυτία ή ζάλη. Είναι πολύ κοινό στον βυθό και συχνά το βλέπουμε πάνω σε νεκρά ψάρια. Οι άνθρωποι το απεχθάνονται, όμως η συμβολή αυτού του ζώου στην αποδόμηση νεκρών ζώων και την ανακύκλωση της ύλης είναι πολύ σημαντική.

– Αν μπορούσατε να περάσετε μια μέρα παρατηρώντας μόνο ένα θαλάσσιο είδος, ποιο θα επιλέγατε και γιατί;

– Μου αρέσουν πάρα πολύ τα χταπόδια και οι σουπιές. Εχουν εντυπωσιακές ικανότητες μάθησης –ή, τουλάχιστον, κατανόησης του περιβάλλοντος και των διάφορων ερεθισμάτων που λαμβάνουν– και προσαρμογής σε αυτά. Επίσης, έχουν απίστευτη δυνατότητα έκφρασης της «ψυχικής» τους κατάστασης, όπως θα λέγαμε ανθρωπομορφικά και ίσως όχι ορθώς επιστημονικά. Οι αλλαγές της εμφάνισης, του χρώματος και του σχήματός τους (και της υφής τους, στα χταπόδια) μας δίνουν τη δυνατότητα να δούμε πώς αντιδρούν όταν τρομάζουν ή όταν προσπαθούν να επικοινωνήσουν με άλλους οργανισμούς, ιδιαίτερα με άτομα του ίδιου είδους. Θα μπορούσα ώρες ολόκληρες να παρακολουθώ ένα χταπόδι να κινείται, να κυνηγάει και να κρύβεται ή μια σουπιά να αλληλεπιδρά με μια άλλη την περίοδο της αναπαραγωγής τους.

– Οι πολίτες μπορούν πραγματικά να επηρεάσουν την «υγεία» της θάλασσας ή το βάρος πέφτει κυρίως στις πολιτικές αποφάσεις;

– Φυσικά και μπορούν! Απλώς χρειάζονται συνειδητές προσπάθειες. Ξεκινώντας από τα μικρά και ατομικά, μέχρι τα συλλογικά και οργανωμένα. Για παράδειγμα, όχι μόνο να μην πετάμε πλαστικά στον δρόμο, στο πάρκο, στην παραλία, αλλά να μην τα αγοράζουμε καν. Μόνο έτσι θα σταματήσουν να παράγονται. Να σταματήσουμε να τρώμε οργανισμούς που κινδυνεύουν με εξαφάνιση (ροφούς, πετροσωλήνες, αχινούς). Μόνο έτσι θα σταματήσουν να αλιεύονται. Να υποστηρίζουμε πολιτικούς και φορείς που αντιλαμβάνονται τον κίνδυνο και προσπαθούν να αλλάξουν καταστροφικές πρακτικές.